Seksuele gezondheid is meer dan soa-preventie: waarom plezier, toestemming en comfort tellen

Seksuele gezondheid is meer dan soa-preventie: waarom plezier, toestemming en comfort tellen

Een condoom kan het infectierisico verkleinen. Het kan niet aangeven of iemand werkelijk wil wat er gebeurt, pijnlijke seks comfortabel maken of onthullen dat een partner doet alsof die geniet.

Dat is het probleem wanneer seksuele gezondheid uitsluitend als soa-preventie wordt gezien. Een ervaring kan zonder infectie of zwangerschapsrisico zijn en toch ongewenst, onprettig, onder druk ontstaan of gewoon verkeerd zijn voor de betrokkenen.

Seksuele gezondheid in vogelvlucht

Bescherming: soa- en zwangerschapsrisico’s verkleinen.

Toestemming: vrij gegeven instemming die aanwezig blijft.

Comfort: pijn, druk en lichamelijke behoeften opmerken.

Communicatie: kunnen vragen, antwoorden, veranderen en stoppen.

Plezier: nuttige informatie, nooit een verplichting.

Wat seksuele gezondheid werkelijk omvat

De Wereldgezondheidsorganisatie omschrijft seksuele gezondheid als lichamelijk, emotioneel, geestelijk en sociaal welzijn rond seksualiteit, niet alleen als de afwezigheid van ziekte. Haar werkdefinitie omvat ook de mogelijkheid van plezierige en veilige ervaringen zonder dwang, discriminatie of geweld.

In gewone taal vraagt veiligere seks: ‘Hoe verkleinen we risico’s?’ Seksueel welzijn voegt drie vragen toe: ‘Was dit vrij gewenst? Was het comfortabel? Kon iedereen eerlijk communiceren?’

Die bredere definitie maakt soa-tests, anticonceptie of barrièremiddelen niet minder belangrijk. Ze maakt seksuele gezondheid vollediger. Een veiligheidsgordel is belangrijk, maar zegt niet of de reis de moeite waard was.

Belangrijkste inzicht: Seksuele gezondheid omvat bescherming tegen schade én de kwaliteit van de ervaring zelf.

Een seksuele moeilijkheid is niet automatisch een stoornis

Het nieuwste Franse nationale seksualiteitsonderzoek maakt een gemakkelijk gemist onderscheid: een seksuele moeilijkheid ervaren is niet hetzelfde als eronder lijden.

Van 9.118 seksueel actieve volwassenen van 18–89 jaar meldde 36,4% van de vrouwen en 18,9% van de mannen minstens één seksuele moeilijkheid die langer dan zes maanden duurde. Kleinere groepen, 21,2% van de vrouwen en 10,9% van de mannen, meldden een moeilijkheid die gepaard ging met ervaren last.

Wat betekent ‘ervaren last’ hier? Het betekent dat iemand de ervaring persoonlijk als verontrustend, zorgwekkend of ontregelend beleefde. Dat betekent niet lichamelijke pijn. Iemand kan weinig interesse in seks hebben en zich daar helemaal prettig bij voelen. Een ander kan een plotselinge verandering in verlangen juist heel belastend vinden.

Gegroepeerde staafgrafiek van aanhoudende seksuele moeilijkheden en moeilijkheden met ervaren last bij mannen en vrouwen in Frankrijk in 2022–2023
Aanhoudende seksuele moeilijkheden kwamen vaker voor dan moeilijkheden met ervaren last. Bron: CSF-2023, Santé publique France; gegevens verzameld van november 2022 tot november 2023 in Europees Frankrijk en Corsica, totaal n=9.118.

Dat verschil is belangrijk, omdat lichamen geen machines zijn met één juiste uitkomst. Een enquête kan een ervaring vastleggen, maar niet beslissen wat die voor de betreffende persoon betekent.

Belangrijkste inzicht: De nuttige vraag is niet alleen ‘Is er iets anders?’, maar ook ‘Doet het pijn, veroorzaakt het last of belemmert het de ervaringen die je wilt?’

Pijn is geen toegangsprijs

Het Britse kanssteekproefonderzoek Natsal-3 vroeg seksueel actieve volwassenen of bepaalde problemen in het voorgaande jaar minstens drie maanden hadden geduurd. De vragen gingen over weinig interesse, gebrek aan opwinding, moeite met een orgasme en ‘lichamelijke pijn als gevolg van seks’.

Bij volwassenen van 16–74 jaar meldde 7,5% van de vrouwen en 1,8% van de mannen lichamelijke pijn als gevolg van seks. Moeite met een orgasme werd gemeld door 16,3% van de vrouwen en 9,2% van de mannen. Weinig seksuele interesse kwam nog vaker voor: bij 34,2% van de vrouwen en 14,9% van de mannen.

Horizontale staafgrafiek die weinig interesse, orgasmemoeilijkheden, gebrek aan opwinding en lichamelijke pijn vergelijkt bij seksueel actieve mannen en vrouwen in Groot-Brittannië
Geselecteerde moeilijkheden die minstens drie maanden duurden. Bron: Mitchell et al., Natsal-3; Groot-Brittannië, 2010–2012. Ongewogen aantallen: 4.872 mannen en 6.711 vrouwen. Foutbalken tonen 95%-betrouwbaarheidsintervallen.

Het pijncijfer is belangrijk, maar heeft beperkingen. Het onderzoek stelde de oorzaak, ernst of specifieke activiteit niet vast en diagnosticeerde niet bij iedereen met pijn een stoornis. ‘Pijn tijdens seks’ kan branderigheid, gevoeligheid, scherpe of zeurende pijn of ongemak vóór, tijdens of na een seksuele activiteit betekenen. Ervaringen en mogelijke oorzaken verschillen per persoon.

De praktische boodschap is eenvoudiger: niemand hoort pijn te moeten verdragen om een seksuele activiteit af te maken. Vertragen, houding of druk veranderen, een passend glijmiddel gebruiken, een andere activiteit kiezen of helemaal stoppen zijn allemaal geldige reacties.

Vaak terugkerende, hevige, aanhoudende of onverklaarde pijn verdient professionele aandacht. Ook bloedingen, gevoelloosheid, plotselinge veranderingen in seksueel functioneren of ernstige ervaren last zijn redenen om een geschikte zorgverlener te spreken. Dit artikel kan de oorzaak niet vaststellen.

Belangrijkste inzicht: Pijn is informatie van het lichaam, geen prijs die je voor intimiteit moet betalen.

Plezier kan veiligere seksuele keuzes ondersteunen

Plezier wordt soms behandeld als het onserieuze deel van seksuele voorlichting, alsof praten over waarom mensen seks hebben alle veiligheidsboodschappen doet vergeten. Onderzoek suggereert dat het tegenovergestelde kan gebeuren.

Een systematische review vond 33 interventies voor seksuele gezondheid waarin plezier werd meegenomen. Acht gecontroleerde interventies met aanvankelijk 6.634 deelnemers konden worden samengevoegd voor uitkomsten rond condoomgebruik. Programma’s met aandacht voor plezier presteerden beter dan standaardzorg of vergelijkbare alternatieven, met een gepoold gestandaardiseerd effect van d=0,37. Een gevoeligheidsanalyse voor mogelijke publicatiebias verlaagde de schatting naar d=0,22, maar deze bleef positief.

De studies verschilden, kwamen vooral uit de VS en gebruikten vaak zelfgerapporteerd gedrag. Het resultaat is dus geen garantie voor ieder programma. Het stelt wel een gebruikelijke aanname ter discussie: plezier erkennen verzwakt voorlichting over veiligere seks niet noodzakelijk. Het kan de boodschap relevanter maken voor echte keuzes.

Plezier kan ook persoonlijke informatie geven. Opmerken wat prettig, neutraal, irriterend, gevoelloos, gedwongen of pijnlijk aanvoelt helpt mensen hun voorkeuren en grenzen begrijpen. Dat is nuttig met een partner én bij solo-ontdekking, en hoeft niet te eindigen in een orgasme.

Belangrijkste inzicht: Seksuele gezondheid met aandacht voor plezier is geen keuze tussen veiligheid en plezier. Goede gesprekken kunnen ruimte bieden aan beide.

Meer seks is niet automatisch betere seks

Seksuele frequentie wordt vaak gezien als een relatiescore: als wat seks goed is, moet meer wel beter zijn. Onderzoek met 30.645 deelnemers liet een minder uitgesproken patroon zien. Bij mensen met een partner vlakte de samenhang tussen seksuele frequentie en welzijn af boven ongeveer eenmaal per week.

Dit was observationeel onderzoek. Het kan niet zeggen of seks het welzijn verbeterde, gelukkigere stellen meer seks hadden of beide. Het is ook niet bedoeld als advies om wekelijks seks te hebben. De nuttige bevinding is dat steeds meer seks niet eenvoudig samenhing met meer welzijn.

Orgasmegegevens laten eveneens zien waarom de context telt. In een grote Amerikaanse onlinesteekproef zei 95% van de heteroseksuele mannen gewoonlijk of altijd een orgasme te hebben bij seksuele intimiteit, tegenover 65% van de heteroseksuele vrouwen. Bij lesbische vrouwen was dit 86%, 21 procentpunten hoger dan bij heteroseksuele vrouwen.

Horizontale staafgrafiek met de frequentie ‘gewoonlijk of altijd een orgasme’, naar gender en seksuele oriëntatie in een grote Amerikaanse onlinesteekproef
Frequentie ‘gewoonlijk of altijd een orgasme’. Bron: Frederick et al.; Amerikaanse online gemakssteekproef van volwassenen van 18–65 jaar met één partner, totaal N=52.588. Dit was geen landelijk representatief onderzoek.

De enquête kan niet precies verklaren waarom die verschillen optraden. Ze registreerde het gender van de partner niet, gaf geen betrouwbaarheidsintervallen voor deze percentages en omvatte geen trans- en non-binaire categorieën. Toch stelt het verschil de gedachte ter discussie dat een lagere orgasmefrequentie bij vrouwen onvermijdelijk is. Activiteiten, communicatie, context en wiens plezier aandacht krijgt, kunnen allemaal meetellen.

Een orgasme is geen gezondheidsvereiste. Er een doel van maken zou alleen de ene prestatietoets vervangen door de andere.

Belangrijkste inzicht: Een gezond seksleven is geen wedstrijd in frequentie, penetratie of aantal orgasmes.

Geen van deze gesprekken over plezier doet ertoe als niet iedereen werkelijk wil deelnemen.

Toestemming is niet de afwezigheid van verzet of het uitblijven van ‘nee’. Het is vrij gegeven instemming die tijdens de ontmoeting aanwezig blijft. Instemming met één activiteit is geen instemming met alles wat volgt. Iemand mag van gedachten veranderen na opwinding of nadat seks is begonnen. Stilte, passiviteit of tegenzin waarmee iemand toegeeft mogen niet als toestemming worden opgevat.

Communicatie houdt toestemming actueel en helpt mensen samen comfort en plezier ontdekken.

Een meta-analyse van 93 studies met 38.499 mensen met een partner vond een samenhang van r=.43 tussen seksuele communicatie en seksuele tevredenheid. De kwaliteit van communicatie hing sterker samen met tevredenheid (r=.52) dan de frequentie (r=.31).

Dit zijn correlaties, dus ze bewijzen niet dat praten alleen tevredenheid veroorzaakt. De vergelijking is wel nuttig: meer praten is niet noodzakelijk het antwoord. Zorgen dat eerlijkheid veilig is, is dat wel.

‘Zachter.’ ‘Blijf daar.’ ‘Vandaag niet.’ ‘Kunnen we langzamer?’ ‘Ik wil stoppen.’ Dat zijn geen tekenen van ontbrekende chemie. Zo worden toestemming, comfort en plezier werkelijk in plaats van verondersteld.

Belangrijkste inzicht: Goede seksuele communicatie is geen voortdurend commentaar. Het is de vrijheid om eerlijk te zijn zonder straf, druk of schaamte.

Lichaamsbewustzijn zonder prestatietoets

Een gezond seksleven heeft geen verplichte vorm. Het hoeft niet met een partner, vaak, penetratief, avontuurlijk of met orgasmes te zijn. Het kan veranderen door gezondheid, medicatie, stress, leeftijd, beperking, identiteit, relaties en levensfase. Ook kiezen voor geen seks hoort erbij.

Solo-ontdekking kan sommige mensen een minder beladen manier bieden om gewenste druk, tempo, structuren, fantasieën, houdingen en grenzen op te merken. Het is een mogelijkheid, geen medische behandeling, verplichting of bewijs van seksueel zelfvertrouwen.

Voor wie nieuwsgierig is, kunnen de Love Smiths-categorieën Masturbators, Fantasy-dildo’s en Accessoires optionele hulpmiddelen bieden voor bewuste ontdekking. Ze behandelen geen pijn, trauma, laag verlangen of relatieproblemen. Bekijk de veelgestelde vragen voor informatie over materialen, verzorging en compatibiliteit.

Misschien is de nuttigste vraag over seksuele gezondheid niet ‘Hoe vaak doen jullie het?’, maar: Kan iedereen het willen, erover praten, naar het eigen lichaam luisteren en zonder angst stoppen?

Veelgestelde vragen

Wat omvat seksuele gezondheid?

Seksuele gezondheid omvat lichamelijk, emotioneel, geestelijk en sociaal welzijn rond seksualiteit. Daar horen bescherming tegen infecties en dwang bij, maar ook toestemming, comfort, communicatie, seksueel functioneren en de mogelijkheid van plezierige ervaringen.

Is seksueel plezier onderdeel van seksuele gezondheid?

Ja. De Wereldgezondheidsorganisatie neemt de mogelijkheid van plezierige en veilige seksuele ervaringen op in haar werkdefinitie van seksuele gezondheid. Plezier is geen vereiste, maar kan nuttige informatie geven over comfort, voorkeuren en grenzen.

Hoe vaak komt pijn tijdens seks voor?

In het Britse kanssteekproefonderzoek Natsal-3 meldde 7,5% van de seksueel actieve vrouwen en 1,8% van de seksueel actieve mannen van 16–74 jaar lichamelijke pijn door seks gedurende minstens drie maanden in het voorgaande jaar. De oorzaak, ernst en betrokken activiteit werden niet vastgesteld.

Vereist een gezond seksleven vaak seks of orgasmes?

Nee. Het vereist geen seks met een partner, penetratie, een bepaalde frequentie of orgasme. Het gaat erom dat iedere activiteit vrij gewenst, comfortabel en passend is voor de betrokkenen.

Wanneer moet je pijn tijdens seks met een zorgverlener bespreken?

Vaak terugkerende, hevige, aanhoudende of onverklaarde pijn verdient professionele aandacht. Ook bloedingen, gevoelloosheid, plotselinge veranderingen in seksueel functioneren of ernstige ervaren last zijn redenen om een geschikte zorgverlener te spreken.

Onderzoeksbronnen

Conclusie

Soa-preventie beschermt mensen tegen belangrijke risico’s. Toestemming, comfort, communicatie en plezier beantwoorden een andere vraag: is de ervaring zelf gezond voor de mensen die haar beleven?

Gezonde seks hoeft geen draaiboek te volgen. Seks hoeft helemaal niet plaats te vinden. Maar als het gebeurt, zou niemand zichzelf uit de eigen ervaring hoeven weg te cijferen.

Terug naar blog